APOLOGÍA DIRIGIDA AL ABAD GUILLERMO
Venerabili Patri Guillelmo, frater Bernardus, fratrum qui in Claravalle sunt inutilis servus: salutem in Domino.
Al venerable padre Guillermo, el hermano Bernardo, inútil siervo de los hermanos que viven en Claraval, le saluda en el Señor.
Capítulo 1
§ 1
Usque modo si qua me scriptitare iussistis, aut invitus, aut nullatenus acquievi: non quia negligerem quod iubebar, sed ne praesumerem quod nesciebam. Nunc vero, nova urgente causa, pristina fugatur verecundia, et vel perite, vel imperite, dolori meo satisfacere cogor, fiduciam dante ipsa necessitate. Quomodo namque silenter audire possum vestram huiuscemodi de nobis querimoniam,
Hasta ahora, siempre que me has pedido redactar algo, me he negado o lo he aceptado a la fuerza. Y no por menosprecio, sino por cierta timidez para meterme en ámbitos desconocidos para mí. Pero esta vez hay una razón que me impele a hacerlo y disipa todos mis temores. Y, bien que mal, me siento obligado a desahogar mi propio dolor alentado por la misma necesidad de tener que hacerlo. Porque me resulta insoportable estar oyendo las quejas que tenéis contra nosotros y callarme.
§ 2
qua scilicet miserrimi hominum, in pannis et semicinctiis, de carvernis, ut ille ait, dicimur iudicare mundum, quodque inter cetera intolerabilius est, etiam gloriosissimo Ordini vestro derogare, sanctis, qui in eo laudabiliter vivunt, impudenter detrahere, et de umbra nostrae ignobilitatis mundi luminaribus insultare?
Se nos acusa de que somos los hombres más miserables, vestidos de andrajos y ceñidos con un vulgar cordón y, sin embargo, nos permitimos juzgar al mundo desde nuestras cavernas, como alguien se deja decir. Pero entre todas las acusaciones hay una que no podemos tolerar que estamos desacreditando incluso a vuestra gloriosísima Orden; que llegamos hasta el descaro de difamar a sus santos monjes, que en ella llevan una vida encomiable; que insultamos desde las sombras de nuestra indignidad a los que son faros del mundo.
§ 3
Itane sub vestimentis ovium, non quidem lupi rapaces, sed pulices mordaces, immo tineae demolientes, bonorum vitam, quia palam nun audemus, in occulto corrodimus, nec saltem clamorem invectionis, sed susurrium detractionis emittimus?
¿Será posible? ¡Que nosotros andemos propalando no ya la explosión de la invectiva, sino el susurro de la detracción! Como si, más que lobos voraces camuflados con pieles de ovejas, fuéramos pulgas molestas o, peor todavía, carcomas demoledoras que no tenemos el coraje de dar la cara y solapadamente corroemos la vida de unos monjes ejemplares.
§ 4
Si hoc ita est, ut quid sine causa mortificamur tota die, aestimati sicut oves occisionis? Si ita, inquam, pharisaica iactantia ceteros homines et, quod est superbius, nobis meliores despicimus, quid nobis prodest e tanta in nostro victu parcitas et asperitas, in vestitu notabilis illa vilitas ac diversitas, in opere manuum quotidiana desudatio, in ieiunus et vigiliis iugis exercitatio, totius denique vitae nostrae singularis quaedam atque austerior conversatio, nisi forte omnia opera nostra facimus ut videamur ab hominibus? Sed dicit Christus: Amen dico vobis, receperunt mercedem suam. Nonne si in hac vita tantum in Christo sperantes sumus, miserabiliores sumus omnibus hominibus? An vero non in hac vita tantum in Christo speramus, si de Christi servitio temporalem tantum gloriam quaerimus?
Si todo esto fuera verdad, ¿de qué nos valdría que nos mortifiquemos en vano todo el día y se nos tenga por ovejas para el matadero? Pienso que, si con esta jactancia de fariseos despreciáramos a los demás y, lo que todavía es mayor soberbia, a quienes son mejores que nosotros, ¿de qué nos serviría una sobriedad tan austera en nuestras comidas, una pobreza tan notable en el hábito que vestimos, tantos sudores en el diario trabajo manual, tanto rigor de ayunos y vigilias constantes, una vida monástica tan especial y tan dura, si al fin todo lo hacemos para ser admirados por los hombres? Cristo mismo nos juzga: En verdad os digo, ya recibieron su recompensa. Y si tenemos puesta la confianza en Cristo sólo para este mundo, ¿no somos entre todos los hombres los más dignos de lástima? Porque sólo esperamos en Cristo para esta vida si es que únicamente buscamos como recompensa por el servicio de Cristo la gloria temporal.
Capítulo 2
§ 1
Miser ego homuncio, qui tanto labore et industria studeo non esse vel potius non videri sicut ceteri hominum, minus tamen accepturus, immo gravius puniendus, quam quilibet hominum. Siccine ergo non inveniebatur nobis via, ut ita dicam, utcumque tolerabilior ad infernum? Si ita necesse erat, ut illo descenderemus, cur saltem illam, qua multi incedunt, viam scilicet latam, quae ducit ad mortem, non elegimus, quatenus vel de gaudio, et non de luctu, ad luctum transiremus? O quam felicius est illis, quorum non est respectus morti eorum et firmamentum in plaga eorum, qui in labore hominum non sunt et cum hominibus non flagellantur, qui, etsi peccatores ac pro gaudiis temporalibus perpetuis cruciatibus addicti, saltem abundantes in saeculo obtinuerunt divitias! Vae portantibus crucem, non sicut Salvator suam, sed sicut ille Cyrenaeus alienam! Vae citharoedis citharizantibus, non ut illi de Apocalypsi, in citharis suis, sed vere, ut hypocritae, in alienis! Vae semel, et vae iterum pauperibus superbis! Vae, in- quam, semel, et vae iterum, portantibus crucem Christi et non sequentibus Christum : qui nimirum cuius passionibus participantur, humilitatem sectari negligunt.
Desgraciado de mí, que con esfuerzos inauditos me las ingenio para no ser, o, al menos, aparentar que no soy como los demás. Total para merecer una remuneración o hasta un castigo más duro que cualquier otro hombre. Como para pensar que fuimos incapaces de encontrar otro camino más cómodo para precipitarnos en el infierno. Y si tuviéramos que caer en él sin remedio, ¿por qué no suavizar más aún ese mismo camino por el que tantos van caminando? Me refiero al camino ancho que lleva a la muerte. Así, por lo menos, iríamos desde el placer y no desde el llanto a las penas eternas. ¡Cuánto más felices son los que no piensan en la muerte, están sanos y orondos, no pasan las fatigas humanas ni sufren como los demás! Son pecadores, y aunque están condenados a perpetuo tormento por sus placeres temporales, siquiera gozaron ya en este mundo de copiosas riquezas. ¡Desgraciados los que llevan la cruz, no como llevó el Salvador la suya, sino como el cireneo aquel la ajena! ¡Pobres aquellos citaristas que tocan sus cítaras, no como los del Apocalipsis, que tocaron las suya; propias, sino, como unos hipócritas, las ajenas! ¡Desgraciados una y mil veces los que llevan la cruz de Cristo y no siguen a Cristo, porque participan efectivamente de sus sufrimientos, pero se resisten a imitar su humildad!
Capítulo 3
§ 1
Duplici quippe contritione conteruntur qui huiusmodi sunt, quando et hic pro temporali gloria temporaliter se affligunt, et in futuro pro interna superbia ad aeterna suplicia pertrahuntur. Laborant cum Christo, sed cum Christo non regnant; sequuntur Christum in paupertate sua, sed in gloria non consequuntur; de torrente in via bibunt, sed non exaltabunt caput in patria; lugent nunc, sed tunc non consolabuntur.
Con doble aflicción se verán afligidos los que así obran: aquí, angustiándose humanamente con la gloria temporal; en el futuro, viéndose arrastrar al suplicio eterno por su soberbia interior. Sufren con Cristo, pero no reinan con Cristo. Siguen a Cristo en su pobreza, pero no lo acompañarán a la gloria. En su camino beberán del torrente, pero no levantarán la cabeza en la Patria. Lloran ahora, pero no serán consolados mañana.
§ 2
Et merito: quid enim facit superbia sub pannis humilitatis Iesu? Numquid non habet quo se palliet humana malitia, nisi unde involuta est infantia Salvatoris? Et quomodo intra praesepium Domini simulatrix arrogantia se coarctat ac pro vagitibus innocentiae malum inibi detractionis immurmurat? Annon illi superbissimi de Psalmo, quorum prodiit ex adipe iniquitas eorum, multo tutius operti sunt iniquitate et impietate sua, quam nos latemus sub sanctitate aliena? Quis enim magis impius, an profitens impietatem, an mentiens sanctitatem? Nonne is qui, etiam mendacium addens, geminat impietatem? Et quid dicam?
Y se lo ganaron. Pues ¿cómo podrán coexistir la soberbia y los pañales de la humildad de Jesús? ¿Es que no tiene otra cosa con qué cubrirse la malicia humana sino con los fajos de la infancia del Salvador? Una arrogancia que siempre está fingiendo, ¿cómo podría acurrucarse en la estrechez del pesebre del Señor, para que allí sólo se oiga la maldad de su corazón y no los vagidos de la inocencia? Aquellos hombres tan soberbios del salmo, de cuyas carnes les rezuma la maldad, revestidos de su malicia y de su impiedad, ¿no están mucho más seguros que nosotros, agazapados en realidad tras una santidad ajena? ¿Quién es más impío: el que lo es públicamente o el que finge la santidad. Este último porque al añadir la mentira, duplica la impiedad. ¿Para qué seguir?
§ 3
Vereor ne forte et ego suspectus habear, non quidem vobis Pater non vobis cui utique notum me novi, quantum in hac caligine homo homini innotescere potest -et specialiter de hac re scio vos non ignorare quid sentiam. Sed propter illos qui me nec ita ut vos cognoverunt, nec sicut vobis hinc loqui soleo, loquentem audierunt, scribo vobis quod et frequenter audistis, ut, quoniam ego per singulos ire et singulis satisfacere nequeo, ex me habeatis, unde quod de me certissime scitis, eis pro me verissime persuadeatis. Neque enim timeo omnium oculis scribere quidquid de hac re Vobis in aure locutus sum.
Me temo que también sospechen de mí. Por supuesto, tú no, padre querido. Sé que me conoces bien; tan bien como un hombre puede darse a conocer en este lugar de tinieblas. Y además me consta que tú conoces cuál es mi opinión personal en todo este asunto. Te escribo esto pensando en aquellos que no me conocen como tú, ni me han escuchado nunca lo que desde hace tiempo venimos hablando los dos a solas. Y como yo no puedo andar justificándome ante cada uno, tú, de mi parte, y porque lo sabes de fuente directa por mí mismo, podrás convencerles con estas razones tan válidas que te doy-. No tengo reparo alguno en redactar y hacer públicos los temas de mis conversaciones íntimas contigo.
Capítulo 4
§ 1
Quis umquam me adversus Ordinem illum vel coram audivit disputantem, vel clam susurrantem? Quem umquam de Ordine illo nisi cum gaudio vidi, nisi cum honore suscepi, nisi cum reverentia allocutus, nisi cum humilitate adhortatus sum? Dixi, et dico: modus quidam vitae est sanctus, honestus, castitate decorus, discretione praecipuus, a Patribus institutus, a Spiritu Sancto praeordinatus animabus salvandis non mediocriter idoneus. Egone vel damno, vel despicio, quem sic praedico? Memini me aliquando in aliquibus eiusdem, Ordinis monasteriis hospitio susceptum fuisse: reddat Dominus servis suis humanitatem quam infirmanti mihi, ultra etiam quam necesse fuit, exhibuerunt, et honorem quo me, plus quoque quam dignus fui, dignati sunt! Ipsorum me commendavi orationibus, interfui collationibus; saepe de Scripturis et salute animarum habui sermonem cum multis, et publicum in capitulis, et privatum in cameris.
¿Quién ha podido sorprenderme jamás en una sola polémica o en una murmuración privada contra vuestra Orden? Ha sido para mí una gran alegría cuantas veces he tenido ocasión de encontrarme con cualquiera de vuestra Orden. Le he acogido con todo honor, le he tratado con gran deferencia y le he exhortado con toda sencillez. Siempre lo he dicho y la sostengo: lleváis una forma de vida santa, honesta, dechado de castidad, singular por su discreción, fundada por los Padres, inspirada en el Espíritu Santo, especialmente idónea para la salvación de las almas. ¿Y voy a condenar yo lo que así elogio? Recuerdo con agrado la acogida que se me dispensó como huésped en algunos monasterios vuestros. Que Dios recompense a sus siervos la bondad con que me abrumaron, enfermo como estoy, dispensándome más agasajos de los necesarios y una veneración sin duda mayor que la merecida por mí. Me encomendé a sus oraciones. Asistí a sus reuniones. Conversé con muchos, más de una vez, sobre las Escrituras y otros temas espirituales, comunitariamente en la sala capitular y privadamente en los locutorios.
§ 2
Quem umquam vel clam, vel palam, aut ab illo Ordine dissuadere, aut ad nostrum ut veniret persuadere tentavi? Annon potius multos cupientes venire repressi, venientes et pulsantes repuli? Annon fratrem Nicolaum ad Sanctum Nicolaum, et vobis duos de vestris, vobis teste, remisi? Sed et duobus quibusdam eiusdem Ordinis abbatibus quorum ne nomina prodam -ipse eos optime nostis, et nihilominus quam amica mihi familiaritate iungantur, scitis-, numquid non tamen ad alium Ordinem, quod et vos non latuit, migrare desiderantibus, iam iamque deliberantibus, nostrum eis dissuasorium consilium obviavit, ac ne suas desererent cathedras effecit? Cur igitur Ordinem damnare putor vel dicor, cui amicos meos deservire suadeo, cui suos ad nos venientes monachos reddo, de quo et mihi orationes tam sollicite requiro, tam devote suscipio?
Pero nunca, ni en público ni en privado, he provocado a nadie para que abandonara su Orden y se pasara a la nuestra. Incluso puse gran afán, como bien lo sabéis, para que volviera a ella el hermano Nicolás, del monasterio de San Nicolás, y otros de los vuestros. Es más, disuadí con mis consejos y así impedí a dos abades de vuestra Orden que no depusieran sus cargos; voy a silenciar sus nombres, porque tú mismo los conoces y sabes la íntima amistad que me une con ellos. ¿Cómo pueden pensar y afirmar que condeno vuestra Orden, cuando a mis amigos les convenzo para que entren en ella, cuando le devuelvo los monjes que vienen a la nuestra y les pido con tanta insistencia que oren por mí, cosa que la cumplen tan devotamente?
Capítulo 5
§ 1
An forte quia iuxta alium Ordinem conversari videor, propterea suspectus hinc habeor? Sed eadem ratione et vos nostro derogatis, quicumque aliter vivitis. Ergo et continentes, et coniuges invicem se damnare putentur, quod suis quique legibus in Ecclesia conversentur. Monachi quoque ac regulares clerici sibi invicem derogare dicantur, quia propriis ab invicem observantiis separantur. Sed et Noe, et Danielem, et Iob in uno se regno pati non posse suspicemur, ad quod utique non uno eos tramite iustitiae pervenisse cognovimus. Mariam denique et Martham necesse sit aut utramque, aut alteram Salvator displicere, cui nimirum tam dissimili studio devotionis contendunt ambae placere. Et hae ratione in tota Ecclesia -quae utique tam pluribus tamque dissimilibus variatur ordinibus, utpote regina quae in Psalmo legitur circumamicta varietatibus -, nulla pax, nulla prorsus concordia esse putabitur.
¿O tenéis que pensar mal de mí por el mero hecho de ser monje en otra Orden? Pues por esa misma razón todos los que vivís según observancias distintas a las nuestras estáis lacerando también a nuestra Orden. Y, por lo mismo, tendríamos que creer que continentes y cónyuges se enfrentan mutuamente porque, al cumplir leyes distintas en el seno de la Iglesia, profesan estados de vida distintos. O habría que decir que monjes y clérigos regulares se desacreditan entre sí sólo porque les separan sus observancias correspondientes. E incluso deberíamos suponer que Noé, Daniel y Job no podrán convivir juntos en un mismo reino, pues sabemos que llegaron a él por caminos muy distintos. En fin, que en el caso de Marta y María, o las dos o una de las dos necesariamente tuvieron que desagradar al Señor Salvador, pues ambas pretendieron complacerle sirviéndole de forma tan distinta. Con estos argumentos tendríamos que pensar que ni la Iglesia podría gozar de paz y concordia por la gran variedad de Ordenes tan distintas que la cortejan, como a aquella reina del salmo vestida de perlas y brocados.
§ 2
Quae etenim secura quies, quis tutus in ea status invenietur, si unus quilibet homo, unum quemlibet Ordinem eligens, alios aliter viventes aut ipse aspernetur, aut se ab ipsis sperni suspicetur, praesertim cum tenere impossibile sit vel unum hominem omnes Ordines, vel unum Ordinem omnes homines?
Efectivamente, sería imposible vivir en ella con una paz tranquila, ni encontrar un estado de vida seguro, si cuantos se deciden por una Orden desprecian a todos los que viven en otra cualquiera o sospechan que son despreciados por las demás. Sólo cabría una solución imposible: que una misma persona entrara en todas las Ordenes o todos fueran a una misma Orden.
§ 3
Non sum tam hebes, ut non agnoscam tunicam Ioseph, non illius qui liberavit Aegyptum, sed qui salvavit mundum, et hoc non a fame corporis, sed a morte simul animae et corporis. Notissima quippe est, quia polymita, id est pulcherrima varietate distincta; sed et sanguine apparet intincta, non quidem haedi, qui peccatum significat, sed agni, qui designat innocentiam, hoc est suo ipsius, non alieno. Ipse profecto est Agnus mansuetissimus, qui coram non quidem tondente, sed occidente se, obmutuit, qui peccatum non fecit, sed abstulit peccata mundi.
Mas no soy tan corto como para no reconocer la túnica de José; no la del que libró a Egipto, sino la del que salvó al mundo; y no del hambre corporal, sino de la muerte material y espiritual. Porque se la reconoce desde muy lejos. Está tejida de hilos muy distintos por su color, y su preciosa variedad la hace inconfundible. Además viene teñida de sangre; no de cabrito, que simboliza el pecado, sino de cordero, que representa la inocencia. Y la sangre es suya, no ajena. Se trata del mansísimo Cordero, que enmudece no ante el esquilador, sino ante el verdugo. El no cometió pecado, pero arrancó los pecados del mundo.
§ 4
Miserunt, ait, ad Iacob qui dicerent: Hanc invenimus; vide utrum tunica filii tui sit, an non. Vide et tu, Domine, utrum haec sit tunica Filii tui dilecti. Recognosce, omnipotens Pater; eam quam fecisti Christo tuo polymitam, dando quidem quosdam apostolos, quosdam autem prophetas, alios vero evangelistas, alios pastores et doctores, et cetera quae in eius ornatu mirifico decenter apposuisti, ad consummationem utique sanctorum, occurrentium in virum perfectum, in mensuram aetatis plenitudinis Christi. Dignare etiam, Deus, pretiosissimi purpuram sanguinis, quo aspersa est, recognoscere, et in purpura praeclarum insigne ac victoriosissimum indicium oboedientiae. Quare ergo, inquit, rubrum est vestimentum tuum? Torcular, ait, calcavi solus, et de gentibus non est vir mecum.
Recordáis cómo enviaron emisarios a Jacob para decirle: Esto hemos encontrado. Mira a ver si es la túnica de tu hijo. Mira tú también, Señor, si ésta es la túnica de tu Hijo predilecto. Reconoce, Padre todopoderoso, la túnica de tantos colores que tejiste para tu Cristo, haciendo a unos apóstoles. a otros profetas, a otros evangelistas, a otros pastores y maestros, con otras muchas riquezas que acumulaste en sus preciosos atavíos para perfección consumada de los santos, hasta llegar a la edad adulta, a la medida de madurez de la plenitud de Cristo. Dígnate también, Dios mío, reconocer la púrpura que salpicó su preciosísima sangre con la que fue empapada, y admira en esta púrpura la noble señal y la impronta más victoriosa de la obediencia. ¿Por qué están rojos tus vestidos? Es que yo solo he pisado el lagar, y de otros pueblos nadie me ha ayudado.
Capítulo 6
§ 1
Itaque quandoquidem factus est oboediens Patri usque ad torcular crucis, quod utique solus calcavit: solum quippe brachium suum auxiliatum est ei, iuxta illud in alio loco: Singulariter sum ego, donec transeam. Iam ergo exalta eum, Deus, et da ei nomen quod est super omne nomen, ut in nomine Iesu omne genu flectatur caelestium, terrestrium et infernorum. Ascendat in altum, captivam ducat captivitatem, donet dona hominibus . Quae dona? Relinquat videlicet sponsae suae Ecclesiae pignus hereditatis, ipsam tunicam suam: tunicam scilicet polymitam, eamdemque inconsutilem, et desuper contextam per totum; sed polymitam ob multorum Ordinum, qui in ea sunt, multimodam distinctionem, inconsutilem vero propter indissolubilis caritatis individuam unitatem:
Todo esto sucedió cuando se hizo obediente a su Padre hasta el extremo de entrar en el lagar de la cruz donde pisó las uvas él solo. Pues sólo su brazo le hizo valeroso, como él mismo lo dice: Yo logré escapar incólume. Levántale ya, Dios mío, sobre todos los seres y concédele el Nombre que sobrepasa a todo nombre, de modo que al nombre de Jesús toda rodilla se doble en el cielo, en la tierra y en el abismo. Que suba a lo más alto llevando cautivos; que derrame sus dones sobre los hombres. ¿Qué dones son ésos? Dejará a su Esposa la Iglesia una prenda de su herencia definitiva: su miseria túnica. La túnica de varios colores, la túnica sin costuras, tejida de una pieza de arriba abajo, de colores muy vivos por la pluralidad de Ordenes que en ella hay, diferentes por mil matices, pero sin costura por su indivisible unidad en el amor.
§ 2
Quis me, inquit, separabit a raritate Christi? Audi quomodo polymitam: Divisiones, ait, gratiarum sunt, idem autem Spiritus; et divisiones operationum sunt, idem vero Dominus. Deinde diversis enumeratis charismatibus, tamquam variis tunicae coloribus, quibus constet eam esse polymitam, ut ostendat etiam inconsutilem et desuper contextam per totum, adiungit: Haec autem operatur unus atque idem Spiritus, dividens singulis prout vult.
Si alguien se pregunta: ¿Quién nos separará del amor de Cristo? Que escuche la respuesta que le da la túnica de tantos colores. Hay diversidad de dones, pero el Espíritu es el mismo. Hay diversidad de servicios, pero el Señor es uno. Y después de enumerar los distintos carismas, como si fueran los diversos colores, para ver cómo está entretejida y demostrar que no tiene costura, porque es de una pieza, añade: Pero eso lo realiza el mismo Espíritu, que a cada uno le da lo que le parece.
§ 3
Caritas quippe diffusa est in cordibus nostris per Spiritum Sanctum qui datus est nobis. Non ergo dividatur, sed totam et integram hereditario iure sortiatur Ecclesia, quia et de illa scriptum est: Astitit regina a dextris tuis in vestitu deaurato, circumdata varietate.
El amor inunda nuestros corazones por el Espíritu Santo que se nos ha dado. Que no se divida la Iglesia; que permanezca íntegra por derecho hereditario. Por eso, pensando en ella, quedó escrito: De pie a tu derecha está la reina con un vestido bordado en oro, enriquecido con diversas galas.
§ 4
Itaque diversi diversa accipientes dona, alius quidem sic, alius vero sic, sive Cluniacenses, sive Cistercienses, sive clerici regulares, sive etiam laici fideles, omnis denique Ordo, omnis lingua, omnis sexus, omnis aetas, omnis conditio, in omni loco, per omne tempus, a primo homine usque ad novissimum. Nam et propter hoc talaris dicta est, quod ad finem usque pertingat, dicente Propheta: Et non est qui se abscondat a calore eius, nimirum congruens ei cui et facta est, qui, perhibente videlicet alia Scriptura, et ipse attingit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter.
Y así, hemos recibido todos diversos dones, unos uno, otros otro. Los cluniacenses, los cistercienses, los clérigos regulares, todos los fieles del laicado, lo mismo que toda Orden, toda lengua, toda edad, todo sexo, todo estado de vida, en todo lugar y tiempo, desde el primer hombre hasta el último. Refiriéndose el profeta a esta túnica que llega hasta los talones, afirmó: Nada se libra de su calor; está a la medida exacta del que la va a llevar. Por eso dice en otro lugar la Escritura: Llega con vigor de extremo a extremo y todo lo alcanza con acierto.
Capítulo 7
§ 1
Omnes ergo pariter occurramus in unam tunicam, et ex omnibus constet una. Ex omnibus, inquam, una: nam etsi ex pluribus et diversis, una est tamen columba mea, formosa mea, perfecta mea . Alioquin nec ego solus, nec tu sine me, nec ille absque utroque, sed simul omnes sumus illa una, si tamen solliciti sumus servare unitatem spiritus in vinculo pacis.
Formemos todos la misma túnica, para que sólo tengamos una, tejida por todos. Sí, una única entre todos. Aunque seamos muchos y muy distintos, para él sólo existe una paloma mía, hermosa mía y sin defecto. Por lo demás, ni yo solo ni tú sin mí, ni el otro sin nosotros dos, sino todos a la vez, tejemos esa túnica, si de verdad nos empeñamos en guardar la verdad con el vínculo de la paz.
§ 2
Non, inquam, tantum Ordo noster, aut solus vester, ad illam pertinet unam, sed noster simul et vester, nisi forte, quod absit, invicem invidentes, invicem provocantes invicem mordeamus et ab invicem consumamur, et sic non possit Apostolus uni nos illi viro, cui et despondit, virginem castam exhibere Christo. Verumtamen illa una dicit in Canticis: Ordinate in me caritatem, ut etsi una in caritate, divisa tamen sit in ordinatione.
No se puede decir que sólo nuestra Orden, ni sólo la vuestra exclusivamente, hacen esa unidad, sino la nuestra y la vuestra juntas. A menos que, Dios no lo quiera, con envidias y mutuas porfías nos mordamos unos a otros hasta destrozarnos. Si procedemos así, no podrá Pablo presentarnos juntos como una virgen intacta, para desposarnos con el único Esposo, Cristo. Por lo demás, la esposa sigue pidiéndonos en el Cantar de los Cantares: Poned un poco de orden en mi amor. Y aunque ya es una por el amor, está dividida en sus funciones.
§ 3
Quid ergo? Cisterciensis sum: damno igitur Cluniacenses? Absit! Sed diligo, sed praedico, sed magnifico. Cur ergo, inquis, Ordinem illum non tenes, si sic laudas? Audi: propter hoc quod Apostolus ait: Unusquisque in ea vocatione, in qua vocatus est, permaneat. Quod si quaeris, cur et a principio non elegerim, si talem sciebam, respondeo: propter id quod rursus ait Apostolus: Omnia licent, sed non omnia expediunt. Non quod scilicet Ordo sanctus et iustus non sit; sed quia ego carnalis eram, venumdatus sub peccato, et talem animae meae languorem sentiebam, cui fortior esset potio necessaria. Et diversis morbis diversa conveniunt medicamenta, et fortioribus fortiora.
De lo contrario, ¿qué podríamos deducir? ¿Que soy cisterciense? ¿Y por eso tengo que condenar a los cluniacenses? De ninguna manera, sino todo lo contrario: los amo, los alabo, les estimo en mucho. Quizá me repliques, ¿y por qué no abrazas esa Orden si tanto la alabas? Escúchame. Por aquello que dice el Apóstol: Porque todo está permitido, pero no todo conviene. No precisamente porque no sea una Orden noble y santa, sino porque yo era carnal y vendido al pecado; me sentía tan débil, que necesitaba una poción medicinal más fuerte. A las diversas enfermedades corresponden diversos remedios, y cuanto más fuertes sean ellas, éstos han de ser más eficaces.
§ 4
Fac duos homines febribus anxiari, quartanis unum, alterum tertianis. Commendet autem, qui quartanis laborat, tertiano aquam, pira et frigida quaeque sumenda, cum tamen ipse ab his abstineat, vinumque et cetera calida, utpote sibi congruentia, sumat. Quis,rogo, hinc eum recte reprehendat? Si diceret ille: Cur tu aquam non bibis, quam ita laudas?, annon recte responderet: Et tibi eam fideliter tribuo, et mihi salubriter subtraho?
Imagínate dos hombres enfermos, uno de fiebres tercianas, y otro de cuartanas. Y que el de las cuartanas le dijese al de las tercianas que tome agua, peras y otras cosas siempre frías, mientras él se abstiene de todo esto; sabe que el vino y todo lo demás debe tomárselo siempre caliente, porque así le va mejor para su enfermedad; ¿se podría censurarle porque le aconseja de esta manera? Y si el otro le dijera: ¿por qué no bebes tú agua cuando tanto me la recomiendas? Podría contestarle con toda razón: te la recomiendo noblemente, pero yo me abstengo de ella; no me conviene.
Capítulo 8
§ 1
Denique requiratur etiam a me cur, cum omnes Ordines laudem, omnes non teneo? Laudo enim omnes et diligo ubicumque pie et iuste vivitur in Ecclesia. Unum opere teneo, ceteros caritate. Faciet autem caritas -fidenter loquor- ut ne illorum quidem fructu frauder, quorum instituta non sequor. Plus aliquid dicam. Tu tibi caute age: potest namque fieri, quia tu frustra laboraveris ; ut autem ego frustra diligam bonum quod operaris, fieri omnino non potest. O quanta fiducia caritatis! Alius operatur non amans, et alius amat nihil operans. Ille quidem suum opus perdit, illius vero caritas numquam excidit. Et quid mirum, si in hoc ascella, peregrinante adhuc Ecclesia, quaedam huiuscemodi sit pluralis, ut ita dixerim, unitas unaque pluralitas, cum in illa quoque patria, quando iam ipsa regnabit, nihilominus forte talis aliqua dispar quodammodo aequalitas futura sit? Inde etenim scriptum est: In domo Patris mei mansiones multae sunt. Sicut itaque illic multae mansiones in una domo, ita hic multi ordines sunt in una Ecclesia; et quomodo hic divisiones gratiarum sunt, idem autem Spiritus, ita tibi distinctiones quidem gloriarum, sed una domus. Porro unitas tam hic quam ibi una consistit in una caritate, diversitas autem hic quidem in ordinum vel operationum multifaria divisione, illic vero in quadam meritorum notissima, sed ordinatissima distinctione.
Si me preguntasen por qué recomiendo todas las Ordenes y no las profeso todas, respondería que amo y alabo a todas, porque en todas se vive en el seno de la Iglesia justa y santamente. Pero sólo puedo abrazar una por la profesión; a todas las demás, con el amor. Con toda confianza puedo asegurar que este amor conseguirá que no me vea privado de los frutos de aquellos institutos en los que no vivo. Y más te diré. Anda con cautela, porque podría suceder que tú lucharas en vano. Pero siempre será imposible que yo ame inútilmente todo el bien que tú haces en tu Orden. Así es de confiado el amor. Uno puede trabajar en balde sin amor, y el otro amar sin esfuerzo alguno. El primero pierde todo lo que hace; el segundo, por su amor, nunca fracasa. No tiene por qué extrañarnos. Pues en este exilio en el que todavía peregrina la Iglesia tiene que haber en su seno, a la vez, como cierto pluralismo en la unidad, y cierta unidad en el pluralismo, ya que cuando lleguemos al reino de la Patria, encontraremos también como cierta disparidad en la igualdad. Por eso está escrito: la casa de mi Padre tiene muchos aposentos. Como allí hay muchas habitaciones en la misma casa, aquí hay muchas Ordenes en la misma Iglesia. Hay diversidad de dones, pero un mismo Espíritu; allí hay diversidad de glorias, pero una misma casa. Aquí y allí, la unidad radica en que el amor es el mismo. Pero aquí hay diversidad de Ordenes, con una desigualdad notoria de observancia y obras, y allí subsiste una distinción clarísima de méritos, pero justa.
§ 2
Intelligens denique Ecclesia hanc suam quodammodo discordem concordiam concordemve discordiam: Deduxit me, inquit, super semita; iustitiae propter nomen suum. Ponens quippe semitas pluraliter, et iustitia singulariter, nec diversitatem praetermisit operationum, nec unitatem operantium. Praevidens quoque et illam in caelestibus discretam unitatem futuram, devotissime laeta decantat: Plateae tuae, Ierusalem, sternentur auro mundo, et per omnes vicos tuos Alleluia cantabitur. Audiens enim plateas et vicos, coronas et glorias diversas intellige. In auro, quo uno metallo illa civitas ornata describitur, et in uno Alleluia, quod cantandum perhibetur, dissimilium specierum similem pulchritudinem, et multarum mentium unam devotionem attende.
La misma Iglesia reconoce esta especie de concordia discordante o de discordia concorde cuando dice: me guía por senderos de justicia, haciendo honor a su nombre. Al decir senderos en plural y justicia en singular, tuvo presente la diversidad de obras y la unidad de quienes las realizan. Y presintiendo también la distinta unidad futura de la gloria, canta alegre y devota: todas sus calles serán enlosadas de oro purísimo; en todos sus barrios se oirá cantar Aleluya. Porque donde leemos calles y barrios, se refiere a la diversidad de galardones y premios. Mas por el oro único metal que menciona para describir la belleza de la ciudad futura y por el único aleluya que allí se canta, debes pensar en la análoga hermosura de formas tan diversas y en la identidad de tantos espíritus por su igual adoración.
Capítulo 9
§ 1
Non igitur una tantum semita inceditur, quia nec una est mansio quo tenditur. Viderit autem quisque quacumque incedat, ne pro diversitate semitarum ab una iustitia recedat, quoniam ad quamlibet mansionum sua quisque semita pervenerit, ab una domo Patris exsors non erit. Verumtamen stella ab stella differt in claritate: sic erit, ait, et resurrectio mortuorum . Nam etsi fulgebunt iusti sicut sol in regno Patris eorum, alii tamen aliis amplius, pro diversitate meritorum. Quae sane merita sciendum non sic in hoc saeculo, ut in illo, facile ab homine posse discerni: quippe cum hic tantum opera videantur, illic etiam corda nihil impediat intueri, Siquidem radiante ubique Sole iustitiae, tunc manifesta erunt abscondita cordium; et sicut non est nunc qui se abscondat a calore eius, ita tunc non erit qui se occultet a splendore ipsius. Et de operibus quidem saepe incerta, et ob hoc periculosa sententia fertur, cum multoties minus iustitiae habeant, qui magis operantur. Hactenus mei excusatio.
Además, a esa ciudad no se llega por un solo camino, porque tampoco es una sola la mansión a la que nos dirigimos, Cada uno verá por dónde se encamina, no sea que por la diversidad de sendas se desvíe de la única santidad. Pero en cualquier aposento al que llegue recorriendo su camino, no se sentirá excluido de la casa del Padre, a no ser que se desvíe del camino que escogió. Cada estrella difiere de todas las demás por su esplendor. Lo mismo pasa en la resurrección de los muertos. Los justos resplandecerán todos como el sol en el reino del Padre. Y según la diferencia de sus méritos, unos brillarán más que otros. Méritos que no se han de medir como aquí, donde el hombre apenas los puede discernir por no ver más que lo exterior de las obras. Pero allí nada podrá impedir que se contemplen también los corazones, que han de quedar al descubierto en sus intenciones, cuando nazca el sol de justicia. Y así como ahora nadie se libra de su calor, tampoco entonces podrá esconderse nadie de su esplendor. Por otra parte, las obras externas casi siempre se juzgan peligrosamente por carecer de criterios ciertos. Muchas veces los que más cosas hacen no son los más santos. Aquí termina mi defensa.
Capítulo 10
§ 1
INCIPIT ADVERSUS DETRACTORES
Unde nunc mihi conveniendi sunt quidam de Ordine nostro, qui contra illam sententiam: Nolite ante tempus iudicare, quoadusque veniat Dominus, qui et illuminabit abscondita tenebrarum et manifestabit consilia cordium, aliis Ordinibus derogare dicuntur, et suam iustitiam solam volentes constituere iustitiae Dei non sunt subiecti : quos profecto, si qui tamen huiusmodi sunt, nec nostri, nec cuiuspiam esse Ordinis verius dixerim; quippe qui etsi ordinate viventes, superbe tamen loquentes, cives se faciunt Babylonis, id est confusionis, immo filios tenebrarum ipsiusque gehennae, ubi nullus ordo, et sempiternus horror inhabitat.
Todo esto me obliga a pensar que algunos de nuestra Orden se olvidan de este mandato: No juzguéis nada antes de tiempo, esperad a que venga el Señor. El sacará a la luz lo que esconden las tinieblas y pondrá al descubierto las intenciones del corazón. Me refiero a los que, según se dice, condenan a otras Ordenes, pretendiendo defender su propia santidad, cuando ellos no viven conforme a la santidad de Dios. Si es cierto, sepan que no son de nuestra Orden ni de ninguna otra. Porque vivirán materialmente conforme a la Regla, pero por su arrogante manera de hablar son ciudadanos de Babilonia, es decir, de la confusión. Aún más, son hijos de las tinieblas y del mismo infierno, donde no hay orden ninguno, sino horrores sempiternos.
§ 2
Vobis ergo inquam, fratres, qui etiam post auditam illam Domini de Pharisaeo et Publicano parabolam, de vestra iustitia praesumentes, ceteros aspernamini: Dicitis, ut dicitur, solos vos hominum esse iustos aut omnibus sanctiores, solos vos monachorum regulariter vivere, ceteros vero Regulae potius exsistere transgressores.
Me dirijo a vosotros, mis hermanos, que, aun después de escuchar la parábola del fariseo y el publicano, presumís de vuestra santidad y despreciáis a los demás. Según dicen, aseguráis que sólo vosotros sois justos y más perfectos que nadie; que sois los únicos monjes que viven según la Regla, pues fuera de vosotros todos son transgresores de la misma.
Capítulo 11
§ 1
Primo quid ad vos de alienis servis? Suo domino stant, aut cadunt. Quis vos constituit iudices super eos? Deinde si ita, ut dicitur, de Ordine vestro praesumitis, qualis ordo est, ut antequam de suo quisque trabem eiciat, in fratrum oculis tam curiose festucas perquiratis? Qui in Regula gloriamini, cur contra Regulam detrahitis? Cur contra Evangelium ante tempus, et contra Apostolum alienos servos iudicatis? An Regula non concordat Evangelio vel Apostolo? Alioquin Regula iam non est regula, quia non recta. Audite, et discite ordinem, qui contra ordinem aliis Ordinibus derogatis : Hypocrita, inquit, eice primum trabem de oculo tuo, et sic videbis eicere festucam de oculo fratris tui. Quaeris quam trabem? Annon grandis et grossa trabes est superbia, qua te putans esse aliquid, cum nihil sis, insanissime tibi tamquam sanus exsultas, et aliis vanissime, trabem portans, de festucis insultas?
En primer lugar, ¿qué os importa a vosotros lo que hagan los demás siervos? Si se mantienen en pie o si caen, es cosa de su Señor. ¿Quién os ha nombrado jueces suyos? Además, si como dicen, presumís así de vuestra Orden, ¿qué clase de Orden es esa en la que, antes de quitar la viga de vuestro propio ojo, andáis rebuscando escrupulosamente la paja en el ojo del hermano? Los que os preciáis de guardar la Regia, ¿por qué murmuráis incumpliendo esa misma Regla? ¿Por qué contra lo que dicen el Evangelio y el Apóstol, juzgáis antes de tiempo a los otros siervos? ¿Acaso la Regla no coincide ni con el Evangelio ni con el Apóstol? Porque, en ese caso, la Regla dejaría de ser una regla, pues no sería justa. Escuchad y aprended lo que es la observancia, vosotros, los que contra toda observancia condenáis a los que pertenecen a otras observancias: Hipócrita, quítate primero la viga de tu ojo, y entonces podrás ver para sacar la paja del ojo de tu hermano. ¿Me preguntas qué viga? Esa viga larga y gruesa es tu soberbia. Te crees algo y no eres nada; te engríes insensatamente como si fueras sensato, pero insultas frívolamente a los demás por sus insignificantes motas; y tú con tu viga a cuestas.
§ 2
Gratias, inquis, ago tibi Deus, quia non sum sicut ceteri hominum, iniusti, raptores, adulteri. Sequere ergo, et dic: detractores. Neque enim minima est festuca inter ceteras. Quare, cum tam diligenter alias enumeres, istam taces? Si pro nulla vel minima habes, audi Apostolum: Neque maledici, ait, regnum Dei possidebunt. Audi et Deum in Psalmo comminantem: Arguam te, inquit, et statuam contra faciem tuam. Quod quia detractori loquatur, certum est ex praecedentibus. Et quidem iuste ad se retorquendus, et se compellendus est intueri, qui avertens faciem suam a se aliena potius mala quam sua solet curiosius perscrutari.
Llegas a decirle al Señor: Te doy gracias porque no soy como los demás, avaros, injustos, adúlteros. Sigue, sigue y ten valor para decirlo también: y detractores. No pienses que la detracción es la brizna más insignificante que llevas dentro de tu ojo. ¿Por qué has enumerado las otras tan pronto y te has callado ésta? Si crees que no es importante, escucha al Apóstol: Tampoco los detractores entrarán en el reino de los cielos. Oye también al mismo Dios amenazándote en el salmo: Te acusaré, te lo echaré en cara. Por el contexto anterior está muy claro que aquí se dirige contra el detractor. Al que apartando la vista de sus faltas se pone a escudriñar con toda curiosidad los vicios ajenos y no los propios, hay que hacerle volver su cabeza y obligarle a que se mire a sí mismo.
Capítulo 12
§ 1
"At", inquiunt, "quomodo Regulam tenent, qui pelliciis induuntur, sani carnibus seu carnium pinguedine vescuntur, tria vel quatuor pulmentaria una die, quod Regula prohibet, admittunt, opus manuum, quod iubet, non faciunt, multa denique pro libitu suo vel mutant, vel augent, vel minuunt"? Recte: non possunt haec negari; sed attendite in regulam Dei, cui utique non dissonat institutio sancti Benedicti.
No obstante, se preguntan cómo pueden observar la Regla haciendo cosas que las prohíbe. Abrigarse con pellizas, tomar sin necesidad carne o grasa de carne, comer tres o cuatro veces al día, no dedicarse al trabajo manual, como está prescrito. Y otras muchas cosas que a su arbitrio cambian, añaden o mitigan. Todo eso está a la vista y no podemos negar que lo hagan. Pero escuchad la regla de Dios con la que no pueden discrepar las normas de San Benito. El reino de Dios está dentro de vosotros, es decir, no está en lo exterior, como son los alimentos corporales o los vestidos, sino en las virtudes del hombre interior. Por eso dice el Apóstol: No reina Dios por lo que uno come o bebe, sino por la honradez, la paz y la alegría que da el Espíritu Santo. E insiste: Dios no reina cuando se habla, sino cuando se actúa.
§ 2
Regnum, inquit Dei intra vos est hoc est non exterius in vestimentis aut alimentis corporis, sed in virtutibus interioris hominis. Unde Apostolus: Regnum Dei non est esca et potus sed iustitia, et pax, et gaudium in Spiritu Sancto; et rursus: Regnum Dei non est in sermone, sed in virtute. De corporalibus itaque observantiis patribus calumniam struitis, et quae maiora sunt Regulae, spiritualia scilicet instituta, relinquitis, camelumque glutientes, culicem liquatis. Magna abusio! Maxima cura est, ut corpus regulariter induatur, et contra Regulam suis vestibus anima nuda deseritur. Cum tanto studio tunica et cuculla corpori procurentur, quatenus cui deerunt, monachus non putetur, cur similiter spiritui pietas et humilitas, quae profecto spiritualia indumenta sunt, non providentur?
Levantáis calumnias contra los hermanos a cuenta de sus observancias externas, y prescindís vosotros de lo que en la Regla tiene más importancia: las actitudes espirituales. Os tragáis un camello y coláis un mosquito. ¡Qué desfachatez! Os preocupáis hasta el máximo de cubrir el cuerpo según la Regla, y, en cambio, os importa muy poco que el alma ande desnuda, contra el espíritu de la Regla. Mucho afán por llevar túnica y cogulla sobre el cuerpo, cómo si el que no las llevara dejase de ser monje, para prescindir luego interiormente de la comprensión y de la humildad, que son las verdaderas prendas del alma.
§ 3
Tunicati et elati abhorremus pellicias, tamquam melior non sit pellibus involuta humilitas, quam tunicata superbia, praesertim cum et Deus tunicas pelliceas primis hominibus fecerit, et Ioannes in eremo zona pellicea lumbos accinxerit, et ipse tunicarum institutor in solitudine, non tunicis, sed pellibus sese induerit. Repleti deinde ventrem faba, mentem superbia, cibos damnamus saginatos, quasi non melius sit exiguo sagimine ad usum vesci, quam ventoso legumine usque ad ructum exsaturari,
Inflados de orgullo por nuestras túnicas, aborrecemos las pellizas. Bastante mejor es la humildad cubierta con ellas que la soberbia bajo una simple túnica. El mismo Dios les hizo unas túnicas de piel a los primeros padres, y Juan en el desierto se vistió de pieles. Quien introdujo el uso de la túnica en la soledad se vistió también con pieles. Y por abstenernos de alimentos condimentados nos hinchamos de legumbres los estómagos y de soberbia los espíritus. Cuando sería preferible comer sobriamente manjares guisados que hartarse, hasta reventar, de flatulentas legumbres.
§ 4
praecipue cum et Esau non de carne, sed de lente sit reprehensus et de ligno Adam, non de carne damnatus, et Ionathas ex gustu mellis, non carnis, morti adiudicatus, econtra vero Elias innoxie carnem comederit, Abraham angelos gratissime carnibus paverit, et de ipsis sua fieri sacrificia Deus praeceperit.
Tampoco a Esaú se le recriminó el que comiera carnes, sino lentejas. Adán fue condenado no por comer carne, sino fruta. A Jonatán no le condenaron a muerte por probar carne, sino por saborear miel. Y al revés, Elías comió carne impunemente. Abrahán les obsequió a los ángeles sirviéndoles carne, y el mismo Dios mandó que se le ofrecieran sacrificios de animales.
§ 5
Sed et satius est modico vino uti propter infirmitatem, quam multa aqua ingurgitari per aviditatem, quia et Paulus Timotheo modico vino utendum consuluit, et Dominus ipse bibit, ita ut vini potator appellatus sit. Apostolis quoque bibendum dedit, insuper et ex eo sacramenta sui sanguinis condidit, cum e contrario aquam ad nuptias bibi non passus sit, et ad aquas contradictionis populi murmur terribiliter castigaverit, David quoque aquam, quia desideraverat, potare timuerit, virique illi Gedeonis, qui prae aviditate toto corpore prostrato de flumine biberunt, digni ad praelium ire non fuerint.
Es mejor tomar algo de vino para bienestar del estómago que ahogarse en agua por pura ansiedad. Ya Pablo aconsejaba a Timoteo que bebiera vino, y el mismo Señor lo tornaba, puesto que le acusaron de bebedor, y se lo dio a beber a los apóstoles e incluso con él instituyó el sacramento de su sangre. Ni tampoco consintió que en unas bodas tuvieran que pasarse con agua. Junto a las aguas de la contradicción castigó terriblemente la murmuración del pueblo. David temió beber el agua que tanto había anhelado. Los soldados de Gedeón, que por avidez se tumbaron para beber el agua del torrente, se hicieron indignos de participar en la batalla.
§ 6
Iam vero de labore manuum quid gloriamini, cum et Martha laborans increpata, et Maria quiescens laudata sit, et Paulus aperte dicat: Labor corporis ad modicum valet; pietas autem ad omnia. Optimus labor, de quo Propheta dicebat: Laboravi in gemitu meo, et de quo alibi: Memor fui Dei, et delectatus sum, et exercitatus sum ; ac ne corporale intelligas exercitium: Et defecit, inquit, spiritus meus. Unde autem non corpus, sed spiritus fatigatur, spiritualis procul dubio labor intelligitur.
¿Y cómo os enorgullecéis tanto por vuestro trabajo manual, cuando Marta fue reprendida por afanarse de aquella manera, mientras María salía alabada por su quietud? ¿O no dice el Apóstol que el trabajo corporal es útil para poco tiempo y que, en cambio, la piedad es útil para siempre? Maravilloso trabajo aquel que hacía exclamar al profeta: He trabajado en mi llanto. Cuando me acuerdo de Dios me lleno de alegría y cobro aliento. Estas frases no puedes aplicarlas al trabajo corporal porque no es el cuerpo del profeta el que desfallece, sino su espíritu, pues se trata de un esfuerzo espiritual.
Capítulo 13
§ 1
Quid ergo, inquis? Siccine illa spiritualia persuades, ut etiam haec, quae ex Regula habemus, corporalia damnes? Nequaquam; sed illa oportet agere, et ista non omittere. Alioquin, cum aut ista omitti necesse est aut illa ista potius omittenda sunt quam illa. Quanto enim spiritus corpore melior est, tanto spiritualis quam corporalis exercitatio fructuosior. Tu ergo cum de horum observatione elatus, aliis eadem non observantibus derogas, nonne te magis transgressorem Regulae indicas, cuius licet minima quaedam tenens, meliora devitas, de quibus Paulus: Aemulamini, ait, charismata meliora?
Quizá me estéis preguntando ya: ¿Tratas ahora de ponderar tanto el esfuerzo del espíritu, que vas a condenar el trabajo manual impuesto por la Regla? En absoluto. Esto hay que hacerlo, pero sin descuidar lo otro. Y si es necesario dejar uno de los dos, habremos de quedarnos con lo espiritual y abandonar lo corporal. Por la superioridad del espíritu sobre el cuerpo, es más provechoso el ejercicio espiritual que el corporal. Y si tú, ensoberbecido por la observancia del trabajo, desprecias a los que no la cumplen, ya te estás delatando como inobservante, pues das importancia a lo secundario y eludes lo principal. Escucha al Apóstol: Ambicionad los dones más valiosos.
§ 2
Detrahendo quippe fratribus, in quo temetipsum extollis, perdis humilitatem; in quo alios deprimis, caritatem: quae sunt procul dubio charismata meliora. Tu tuum corpus multis nimiisque laboribus atteris, ac regularibus asperitatibus mortificas membra tua, quae sunt super terram. Bene facis. Sed quid si ille quem similiter non laborantem diiudicas, modicum quidem habeat de hac, quae ad modicum utilis est, corporali videlicet exercitatione, amplius autem quam tu de illa, quae ad omnia valet, id est pietate? Quis, quaeso, vestrum Regulam melius tenet? Annon melius qui melior? Quis vero melior, humilior an fatigatior? Annon is qui a Domino didicit mitis esse et humilis corde, qui et cum Maria optimam partem elegit, quae non auferetur ab eo?
Al condenar a los hermanos por ensalzarte, en eso mismo estás perdiendo la humildad; por despreciarlos, te quedas sin amor. Y éstos sí que son los dones más valiosos. Tú castigas tu cuerpo con duros trabajos y mortificas sus miembros con los rigores de la Regla. Está muy bien. Pero ¿por qué juzgas al que no trabaja como tú? Si aunque se fatigue mucho menos por el esfuerzo corporal, útil, mas para poco tiempo, trabaja mucho más que tú en los ejercicios del espíritu. Y este trabajo es útil para todo. ¿Quién crees que cumple mejor la Regla? Pues el mejor monje. ¿Y quién es mejor: el más humilde o el más cansado? Será el que aprendió a ser sencillo y humilde como el Señor. El que, con María, escogió la mejor parte, que no se le quitará.
Capítulo 14
§ 1
Quod si Regulam ab omnibus, qui eam professi sunt, sic ad litteram tenendam censes, ut nullam omnino dispensationem admitti patiaris, audacter dico, nec tu eam, nec ille tenetis. Nam etsi ille, quantum quidem pertinet ad observat;ones corporeas, in pluribus offendit, impossibile est tamen te quoque, vel in uno non transgredi. Scis autem quia qui in uno offendit, omnium est reus. Sin vero concedis aliqua posse mutari dispensatorie, procul dubio et tu illam tenes, et ille, quamquam dissimiliter: nam tu quidem districtius, at ille fortasse discretius. Neque hoc dico, quia haec exteriora negligenda sint, aut qui se in illis non exercuerit, mox ideo spiritualis efficiatur, cum potius spiritualia, quamquam meliora, nisi per ista, aut vix, aut nullatenus vel acquirantur, vel obtineantur, sicut scriptum est: Non prius quod spirituale, sed quod animale, deinde quod spirituale. Sicut nec Iacob, nisi prius cognita Lia, desideratos amplexus Rachel meruit obtinere. Unde rursus in Psalmo: Sumite psalmum, et date tympanum, quod est dicere: Sumite spiritualia, sed prius date corporalia. Optimus autem ille, qui discrete et congrue et haec operatur, et illa.
Tú sostienes que la Regla debe cumplirse al pie de la letra por todos los que la han profesado. Y no toleras la más mínima exención. Pero yo me atrevo a decirte que hasta ese extremo ni tú ni él la observáis. Porque, efectivamente, él la quebranta muchas veces en lo referente a las observancias corporales; pero es imposible que tú la cumplas hasta en sus mínimos detalles. Y ya sabes que quien la viola en algo se hace reo de su totalidad. ¿Admites la posibilidad de ser dispensado de algo? Entonces la observáis los dos, aunque de distinta manera. Tú, con más rigor; el, quizá, con más discreción. Y con esto no pretendo que deban descuidarse las tareas corporales. Ni que por el hecho de no practicarlas ya sea uno, sin más, espiritual. Porque resulta todo lo contrario. Los valores espirituales, aunque sean de orden superior, apenas se pueden conseguir ni alcanzarlos nunca sino a través del esfuerzo corporal. Así está escrito: No es primero lo espiritual y luego lo corporal; lo espiritual viene después. Jacob no pudo colmar su sueño de abrazar a Raquel hasta después de haber conocido a Lía. Por eso dice el salmista: Entonad salmos y tocad los panderos. Como si dijese: Escoged lo espiritual, pero dedicaos antes a lo corporal. Será perfecto aquel que discreta y oportunamente hace las dos cosas.
Capítulo 15
§ 1
Iam vero, ut epistola remaneat, epistola finienda erat, quandoquidem et nostros de quibus, Pater, conquestus estis, quod Ordini vestro detraherent, satis, quantum potui, stilo corripui, et me quoque ab huiusmodi falsa suspicione purgavi, ut debui.
Para que esta carta sea eso, una carta, debería rematarla ya. Pues creo, padre mío, que ya he reprendido cuanto pude a los nuestros, de quienes te quejas, porque murmuran de tu Orden. Y yo también me he defendido ya, pues debía hacerlo, de las falsas sospechas sobre mi proceder.
§ 2
Sed quoniam, dum nostris minime parco, nonnullis de vestris nimium, in quibus non decet, videor assentire, pauca quae et vobis displicere cognovi, et omnibus bonis vitanda esse non dubito, necessarium reor subiungere quae quidem, etsi fieri videntur in Ordine, absit tamen ut sint de Ordine. Nullus quippe ordo quippiam recipit inordinatum; quod vero inordinatum est, ordo non est.
Mas podría parecer que por no perdonar nada a los nuestros, estoy condescendiendo demasiado con alguno de los vuestros en cosas que no se pueden aprobar. Por eso he creído necesario tratar de algunas cosas más que sé te disgustan. Cuantos deseen ser rectos deberán tener cuidado con ellas, sin olvidar que son cosas que suceden en la Orden, pero que en modo alguno son propias de ella. Todo orden excluye el desorden. Donde encontremos desorden no podremos decir que haya orden.
§ 3
Unde non adversum Ordinem, sed pro Ordine disputare putandus ero, si non Ordinem in hominibus, sed hominum vitia reprehendo. Et quidem diligentibus Ordinem in hac re molestum me fore non timeo: quinimmo gratum procul dubio accepturi sunt, si persequimur quod et ipsi oderunt. Si quibus vero displicuerit, ipsi se manifestant, quia Ordinem non diligunt, cuius utique corruptionem, id est vitia, damnari nolunt. Ipsis itaque illud Gregorianum respondeo: Melius est ut scandalum oriatur, quam veritas relinquatur. Hucusque contra detractores.
Pero nadie piense que voy a luchar contra la Orden, sino en su favor; porque no censuro a la Orden, sino los vicios de sus miembros. Estoy absolutamente seguro de que por esto no voy a molestar a nadie si la ama de verdad. Todo lo contrario; me lo acogerán con agrado, puesto que al fin luchamos contra lo que también ellos abominan. Y si alguien se da por ofendido, con ello se descubre a sí mismo de que no ama mucho a su Orden, pues no soporta que se condene su corrupción o sus vicios. Y a éstos les diría aquello de San Gregorio: Es preferible provocar el escándalo a abandonar indefensa a la verdad. Hasta aquí contra los detractores.
Capítulo 16
§ 1
INCIPIT CONTRA SUPERFLUITATES
CONTRA, TANTA SUPERFLUIDAD
Dicitur, et veraciter creditur, sanctos Patres illam vitam instituisse et, ut in ea plures salvarentur, usque ad infirmos Regulae temperasse rigorem, non Regulam destruxisse. Absit autem ut credam tantas eos, quantas video in plerisque monasteriis, vanitates ac superfluitates praecepisse vel concessisse. Miror etenim unde inter monachos tanta intemperantia in comessationibus et potationibus, in vestimentis et lectisterniis, et equitaturis, et construendis aedificiis inolescere potuit, quatenus ubi haec studiosius, voluptuosius atque effusius fiunt, ibi ordo melius teneri dicatur, ibi maior putetur religio.
Se asegura, y así lo creemos, que fueron santos los Padres que instituyeron vuestro género de vida. Con el fin de que en ella fueran muchos los que se salvaran, mitigaron, mirando a los más débiles, el rigor de la Regla, pero sin destruirla. A mí no me entra en la cabeza, por otra parte, que llegaran a legislar o condescender con tanta cosa inútil o superflua como veo en muchos monasterios. No me explico cómo pudo arraigar semejante inmoderación entre los monjes a la hora de comer y de beber, en su modo de vestirse y en el aderezo de sus lechos, en sus cabalgaduras y en la construcción de los edificios. Se ha llegado al extremo de pensar que allí donde se busca todo esto con mayor afán, complacencia y profusión, allí se vive mejor el espíritu de la Orden y es mayor a entrega a Dios.
§ 2
Ecce enim parcitas putatur avaritia, sobrietas austeritas creditur, silentium tristitia reputatur. Econtra remissio discretio dicitur, effusio liberalitas, loquacitas affabilitas, cachinnatio iucunditas, mollities vestimentorum et equorum fastus honestas, lectorum superfluus cultus munditia, cumque haec alterutrum impendimus, caritas appellatur. Ista caritas destruit caritatem, haec discretio discretionem confundit. Talis misericordia crudelitate plena est, qua videlicet ita corpori servitur, ut anima iuguletur. Quae etenim caritas est, carnem diligere et negligere spiritum, quaeve discretio, totum dare corpori et animae nihil? Qualis vero misericordia, ancillam reficere et dominam interficere? Nemo pro huiusmodi misericordia speret se consequi misericordiam, quae misericordibus promittitur in Evangelio, Veritatis ore dicentis: Beati misericordes, quoniam ipsi misericordiam
Y así, a la moderación la tienen por avaricia, la sobriedad pasa por rigidez, al silencio lo consideran melancolía. Y al revés, a la relajación la llaman discreción, al despilfarro generosidad, alegría al bullicio, decoro al lujo en el vestir y la fastuosidad en las monturas; llaman aseo al innecesario desvelo por la comodidad de los lechos. Y facilitar todo esto a los demás es caridad. Una caridad que mata a la caridad. Una discreción que desfigura a la discreción. Misericordias semejantes rebosan crueldad. Desde luego que halagan el cuerpo, pero estrangulan el alma. ¿Qué clase de caridad es esa que ama la carne y desprecia el espíritu? ¿Puede llamarse discreción el dárselo todo al cuerpo para negárselo al alma? ¿Será misericordia recrear a la esclava y matar a la señora? Que nadie espere alcanzar misericordia por semejante misericordia, al menos aquella misericordia prometida en el Evangelio por boca de la Verdad: "Dichosos los misericordiosos, porque ellos alcanzarán misericordia".
§ 3
consequentur; sed certissime potius poenam exspectet, quam tali, ut ita dicam, impio misericordi sanctus Iob magis prophetando quam affectando imprecatur: Non sit, inquiens, in recordatione, sed conteratur quasi lignum infructuosum. Dignae plane retributionis causam mox subinfert satis idoneam, dicens: Pavit enim sterilem et quae non parit, et viduae bene non fecit.
Más bien pueden estar ciertos del castigo que les espera, como aquel impío misericordioso -por así llamarlo- a quien el santo Job interpela más por espíritu de profecía que por dureza imprecatoria: "No quedará ni recuerdo de él y será cortado como árbol inútil". E inmediatamente daba la razón convincente a tan merecido castigo: "Porque maltrató a la estéril sin hijos y no socorrió a la viuda".
Capítulo 17
§ 1
Inordinata profecto atque irrationabilis misericordia est, sterilis et infructuosae carnis, quae, iuxta Domini verbum, non prodest quidquam et, secundum Apostolum, regnum Dei non possidebit, adimplendis invigilare desideriis, et de animae cura Sapientis saluberrimum non curare consilium, admonentis atque dicentis: Miserere animae tuae, placens Deo. Bona misericordia, misereri animae tuae, nec potest non mereri misericordiam, qua fit ut placeas Deo. Alias autem non est misericordia, sicut iam dixi, sed crudelitas; non est caritas, sed iniquitas; non est discretio, sed confusio, sterilem quae non parit pascere, id est, inutilis carnis concupiscentiis inservire et viduae nil boni facere, animae videlicet excolendis virtutibus nullam operam dare. Quae utique, licet interim Sponso sit viduata caelesti, sensus tamen de Spiritu Sancto concipere et parere non desinit immortales, qui videlicet incorruptibilis caelestisque hereditatis valeant esse capaces, sed si pium habeant studiosumque cultorem.
Desordenada y totalmente insensata misericordia la que se desvive por satisfacer los deseos de la carne estéril e infructuosa que, en palabras del Señor, no sirve para nada y, según el Apóstol, tampoco puede heredar el reino de Dios. Descuida por completo el consejo del sabio sobre la atención vigilante de nuestra alma cuando nos amonesta: "Ten compasión de tu alma si quieres agradar a Dios". Excelente misericordia es compadecerte de tu alma, pues por ella merecerás la otra misericordia, gracias a la cual puedes complacer a Dios. De lo contrario, como ya dije, no será misericordia, sino crueldad. No habrá caridad sino iniquidad. No es discreción, sino su falsificación, volcarse con la estéril -que no engendra-; o, lo que es igual, esclavizarse ante las concupiscencias de la carne insensible y no hacer nada por la viuda; esto es, no preocuparse lo más mínimo por fomentar las virtudes del alma, que se encontraría así viuda del Esposo celestial. Aunque eso no le impide concebir del Espíritu Santo y dar a luz sentimientos inmortales, capaces de reportarle una herencia incorruptible y celestial, pero si encuentran a alguien que los cultive con interés y delicadeza.
Capítulo 18
§ 1
Sub hac tamen abusione iam fere ubique sic pro ordine tenentur, fere iam ita ab omnibus sine querela atque irreprehensibiliter observantur, quamquam dissimiliter. Nonnulli quippe his omnibus tamquam nnn utentes utuntur, et ideo aut cum nulla offensa, aut cum minima. Aliquanti quippe haec agunt ex simplicitate, aliquanti ex caritate, aliquanti ex necessitate: quidam namque simpliciter ista tenent, quoniam sic eis praecipitur, parati aliter agere, si aliter praeciperetur; quidam autem, ne discorditer ab eis vivant cum quibus habitant, sectantes in his non suam libidinem, sed aliorum pacem; alii vero, quia resistere non valent multitudini contradicentium, qui haec utique tamquam pro ordine libera voce defendunt; et quoties isti aliqua, prout ratio dictat, restringere vel mutare incipiunt, illi mox tota eis auctoritate resistunt.
Es tan grande la influencia de estos abusos, que va casi en todas partes se toman como normas, hasta el extremo de que todo el mundo lo hace sin que nadie se lamente ni lo reprenda, pero por razones diferentes. Algunos lo hacen como si no lo hiciesen, sin conciencia alguna de falta o, al menos, muy amortiguada. La mayoría lo hacen por pura sencillez, o por caridad, o por necesidad. Son tan sencillos que se comportan así sólo porque se lo mandan, siempre dispuestos a cambiar de conducta si les indicaran otra cosa. Otros lo hacen por no vivir en discordia con los que conviven, no buscando su complacencia personal, sino la paz con los demás. Y otros porque son incapaces de enfrentarse con los que no piensan como ellos, que son los más, y defienden hasta con alarde que estos desórdenes son verdaderas observancias de la Orden. Y siempre que intentan cambiar o restringir alguna cosa, inmediatamente se les resisten los otros con toda la oposición de su influencia.
Capítulo 19
§ 1
Quis in principio, cum Ordo coepit monasticus, ad tantam crederet monachos inertiam devenire? O quantum distamus ab his, qui in diebus Antonii exstitere monachi! Siquidem illi cum se invicem per tempus ex caritate reviserent, tanta ab invicem aviditate panem animarum percipiebant, ut, corporis cibum penitus obliti, diem plerumque totum ieiunis ventribus, sed non mentibus transigerent.
¿Quién iba a pensar, cuando se instituyó el orden monástico, que se iba a llegar a semejante relajación? ¡Qué lejos nos encontramos de los monjes que vivieron en tiempos de Antonio! Cuando les llegaba el tiempo de visitarse unos a otros, impulsados por el amor, iban tan ávidos de compartir el pan del alma que, olvidándose de comer, se pasaban a veces el día en ayunas por enfrascarse de lleno en las cosas del espíritu.
§ 2
Et hic erat rectus ordo, quando digniori parti prius inserviebatur; haec summa discretio, cum amplius sumebat quae maior erat; haec denique vera caritas, ubi animae, quarum caritate Christus mortuus est, tanta sollicitudine refocillabantur. Nubis autem convenientibus in unum, ut verbis Apostoli utar, iam non est dominicam cenam manducare. Panem quippe caelestem nemo qui requirat, nemo qui tribuat. Nihil de Scripturis, nihil de salute agitur animarum; sed nugae, et risus, et verba proferuntur in ventum. Inter prandendum quantum fauces dapibus, tantum aures pascuntur rumoribus, quibus totus intentus, modum nescias in edendo.
Ellos sí que vivían la verdadera Regla, dándole prioridad a lo más noble. Ellos si que poseían la máxima discreción, entregándose a lo más importante. Ellos sí que amaban la verdad, saciándose con tanta ansia en sus almas, por cuyo amor había muerto Cristo. Pero nosotros, para decirlo con palabras del Apóstol: "Cuando nos reunimos, no lo hacemos para comer la cena del Señor". Ni uno siquiera pide el pan celestial, aunque tampoco encontraría quien se lo quisiera dar. Nadie conversa sobre las Escrituras, ni se alude para nada a la salvación del alma. Todo se reduce a chistes y frivolidades, risas y palabras que se lleva el viento. Y sentados a la mesa comemos como glotones, mientras los chistes acaparan toda nuestra atención y así nos olvidamos de la debida moderación a la hora de comer.
Capítulo 20
§ 1
LOS EXCESOS EN LA COMIDA
Interim autem fercula ferculis apponuntur, et pro solis carnibus, a quibus abstinetur, grandia piscium corpora duplicantur. Cumque prioribus fueris satiatus, si secundos attigeris, videberis tibi necdum gustasse pisces. Tanta quippe accuratione et arte coquorum cuncta apparantur, quatenus, quatuor aut quinque ferculis devoratis, prima non impediant novissima, nec satietas minuat appetitum. Palatum quippe, dum novellis seducitur condimentis, paulatim dissuescere cognita, et ad succos extraneos, veluti adhuc ieiunum, avide renovatur in desideria. Venter quidem, dum nescit, oneratur; sed varietas tollit fastidium. Quia enim puras, ut eas natura creavit, epulas fastidimus, dum alia aliis multifarie permiscentur, et spretis naturalibus, quos Deus indidit rebus, quibusdam adulterinis gula provocatur saporibus, transitur nimirum meta necessitatis, sed necdum delectatio superatur.
En este ambiente se sirven platos y más platos. Y a falta de carne, de la que todavía se guarda abstinencia, se repiten los más exquisitos pescados. Cuando ya te has saciado de los primeros platos, si pruebas los siguientes, creerías que no has comido aun ningún pescado. Porque es tal el esmero y el arte con que lo preparan todo los cocineros, que, devorados ya cuatro o cinco platos, aún puedes con otros más